Bastion IVa "Luneta Warszawska", Kraków

Bastion IVa “Luneta Warszawska” to dawny Fort 12, dziewiętnastowieczne dzieło obronne przy ulicy Kamiennej i al. 29 Listopada. Zbudowany w latach 1850–1856 jako część Twierdzy Kraków, początkowo był wysuniętą, odosobnioną lunetą — dziełem wysuniętym przeznaczonym do obrony terenu poza główną linią obrony — i strzegł rogatki na trakcie warszawskim. Jego obecna nazwa odzwierciedla zmiany w systemie obronnym.

Gdy Bastion IV został zniwelowany w 1885, fort ten włączono do głównych umocnień ziemnych obok nowego IVb i ponownie oznaczono jako IVa. Dalsze modernizacje przeprowadzono między 1888 a 1890. W latach 1890. jego rola zmieniła się z bojowej na magazynową oraz związaną z ochroną węzła kolejowego twierdzy i obsługą przewozów towarowych.

Stanowisko działowe zwane tradytorem zbudowano na lewym barku lunety w 1907 i 1908. Najtrudniejszy rozdział nadszedł później: niemieccy okupanci wykorzystywali go jako więzienie Gestapo, a do 1950 pozostawał więzieniem Urzędu Bezpieczeństwa. Na jego murach zachowały się inskrypcje będące świadectwem cierpienia.

Ekspertyza nie wykazała dowodów na to, że wykonywano tu egzekucje na powojennych żołnierzach podziemia. Licząca 160 lat brama została odrestaurowana w 2013, a fort jest chroniony jako obiekt zabytkowy wpisany do rejestru.